Το παρόν κείμενο δημοσιεύθηκε στο ένθετο ΙΔΕΟΓΡΑΜΜΑΤΑ που κυκλοφορεί με την εφημερίδα «Νέα Σελίδα», 25/06/2017

Το παρόν κείμενο δημοσιεύθηκε στο ένθετο ΙΔΕΟΓΡΑΜΜΑΤΑ που κυκλοφορεί με την εφημερίδα «Νέα Σελίδα»,  25/06/2017
 
ΜΑΡΙΑ ΚΑΡΝΕΖΗ
 
Ο μεγάλος ιστορικός Ερικ Χομπσμπάουμ θα συμπλήρωνε τα 100 του χρόνια αυτές τις μέρες. Στη διάρκεια της ζωής του, δεν έχασε ποτέ την πίστη του ότι το μέλλον ανήκει στον σοσιαλισμό.
Εναν μακρύ αιώνα πίσω, στα μέσα Ιουνίου του 1917, τη χρονιά που η αυτοκρατορική Ρωσία έβραζε, ο Ερικ Χομπσμπάουμ γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Ιδρυτικό μέλος της θρυλικής ομάδας Ιστορικών του Βρετανικού Κομμουνιστικού Κόμματος, που πίστευε στην «ιστορία από τα κάτω», αποτέλεσε τιτάνια φιγούρα της διανόησης του 20ού αιώνα. Ακαδημαϊκός και «συμμετέχων παρατηρητής», όπως έλεγε, στην πολιτική ζωή, μελέτησε και ανέλυσε την ιστορία όσο λίγοι σύγχρονοί του, δίνοντας στον κόσμο μια από τις σημαντικότερες ιστορικές τετραλογίες της εποχής: την «Εποχή των Επαναστάσεων», την «Εποχή του Κεφαλαίου», την «Εποχή των Αυτοκρατοριών» και την «Εποχή των Ακρων». Επηρεασμένος από τις επικές φιλοδοξίες της γαλλικής σχολής των Αnnales, με σπάνια διορατικότητα, φαντασία και ευρυμάθεια ο Χομπσμπάουμ συνέθεσε την ιστορία του σύγχρονου κόσμου.
Το σχέδιο ξεκίνησε ως τριλογία ενός «μακρού 19ου αιώνα», όμως λίγο μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου ο ιστορικός πρόσθεσε την ιστορία ενός «σύντομου 20ού αιώνα», επεκτείνοντας την ανάλυσή του μέχρι το 1991 και την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης. Τα τέσσερα βιβλία χαρτογράφησαν τη διαλεκτική της δημιουργίας και της καταστροφής που συνθέτουν τον σύγχρονο κόσμο. Ο Χομπσμπάουμ περιγράφει πώς οι δυνάμεις του φιλελευθερισμού, του σοσιαλισμού, της δημοκρατίας, του εθνικισμού, του ιμπεριαλισμού και του καπιταλισμού πάλεψαν για τη μοίρα της ανθρωπότητας.
Ο συγγραφέας οργάνωσε τρεις εποχές στον «μακρύ 19ο αιώνα»: την «Εποχή των Επαναστάσεων, 1789-1848», την «Εποχή του Κεφαλαίου, 1848-1875» και την «Εποχή των Αυτοκρατοριών, 1875-1914». «Η “Εποχή των Επαναστάσεων” καθορίστηκε από τη γαλλική πολιτική επανάσταση και τη βρετανική βιομηχανική επανάσταση», σύμφωνα με τον ιστορικό που ακολούθησε τις συνέπειές τους ως τις αποτυχημένες επαναστάσεις του 1848. Ακολούθησε η «Εποχή του Κεφαλαίου», μια παγκόσμια αστική αναδόμηση της πολιτικής οικονομίας, και ολοκληρώθηκε με την «Εποχή των Αυτοκρατοριών», τις αντιφάσεις που επέφεραν οι τεράστιες κοινωνικές μεταμορφώσεις και η οικονομική επέκταση ως το σημείο κατάρρευσης: τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Θυμίζοντας το εικονοκλαστικό βιβλίο ιστορικής πολιτικής οικονομίας «Η μεγάλη μεταμόρφωση» του Καρλ Πολάνι, η τριλογία του Χομπσμπάουμ αποτέλεσε μια συναρπαστική παράθεση του πώς ο φιλελευθερισμός του 19ου αιώνα θριάμβευσε έναντι όλων των αντιπάλων του – από τη μοναρχία μέχρι τους Ιακωβίνους.
Στο τέταρτο βιβλίο, «Η Εποχή των Ακρων, 1914-1991», ο Χομπσμπάουμ παρουσίασε τον 20ό αιώνα ως μια καταιγίδα επαναστάσεων, πολέμων, γενοκτονίας, πολιτικών ψευδαισθήσεων, οικονομικής εκμετάλλευσης, αυτοκρατορικών ύβρεων και τεχνολογικού τρόμου. Πάνω απ’ όλα όμως ο 20ός αιώνας παρουσιάστηκε ως πεδίο μάχης μεταξύ των σύγχρονων ιδεολογιών που μάχονταν για κυριαρχία εν μέσω των ερειπίων του φιλελευθερισμού, μετά την παγκόσμια καταστροφή της Μεγάλης Υφεσης. Δημοσιεύτηκε το 1994 προκαλώντας αίσθηση: έκανε το άμεσο παρελθόν να δείχνει περίεργο και ανοίκειο.
Στα χέρια του Χομπσμπάουμ, ο 20ός αιώνας είχε ως επίκεντρο τον παγκόσμιο ιστορικό ρόλο του κομμουνισμού, χωρίς όμως αυτός να είναι ο ιστορικός ρόλος που θα ήθελαν οι κομμουνιστές. «Είναι μια από τις ειρωνείες αυτού του παράξενου αιώνα», κατέληξε ο ιστορικός, «ότι το πιο μόνιμο αποτέλεσμα της Οκτωβριανής Επανάστασης, που είχε στόχο την παγκόσμια ανατροπή του καπιταλισμού, ήταν να σώσει τον αντίπαλό της – τόσο στην ειρήνη όσο και στον πόλεμο». Οσον αφορά στον πόλεμο, εννοούσε τον Κόκκινο Στρατό και το Στάλινγκραντ. Οσο για την ειρήνη, η διαλεκτική του δημιουργικότητα παρατήρησε ότι ο κομμουνισμός του 20ού αιώνα έσωσε τον φιλελεύθερο καπιταλισμό «παρέχοντάς του το κίνητρο και τον φόβο ώστε να επανεφεύρει τον εαυτό του μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ετσι πρόσθεσε στον οικονομικό προγραμματισμό τις διαδικασίες για τη μεταρρύθμισή του».
Η επιρροή της «Εποχής των Άκρων» αμέσως μετά την κυκλοφορία της ήταν τεράστια. Μεταφράστηκε και δημοσιεύτηκε σε όλο τον κόσμο, κάνοντας τον Χομπσμπάουμ έναν από τους πιο πολυδιαβασμένους σύγχρονους ιστορικούς. Προς έκπληξη των περισσότερων συναδέλφων του, συνέχισε να υποστηρίζει την ιδέα του σοσιαλισμού. Πολλοί τον επέκριναν ότι η «Εποχή των Ακρων» τελείωσε, δίνοντας τη θέση της στη νέα εποχή του φιλελεύθερου καπιταλισμού – την εποχή του νεοφιλελευθερισμού. Και οι επικρίσεις σε βάρος του δεν σταμάτησαν μέχρι την παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008.
Το 2002, μία δεκαετία πριν αποβιώσει, έγραψε την αυτοβιογραφία του με τίτλο «Ενδιαφέροντες καιροί». Περιέγραψε πώς σε ηλικία δύο ετών η οικογένειά του μετακόμισε από την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου στη Βιέννη, όπου έζησε μέχρι το 1931. Μετά εγκαταστάθηκε στο Βερολίνο, τις τελευταίες μέρες της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Πήρε μέρος στην τελευταία νόμιμη διαδήλωση του Κομμουνιστικού Κόμματος της Γερμανίας λίγες μέρες πριν γίνει καγκελάριος ο Χίτλερ. Ο Χομπσμπάουμ πήγε στο Λονδίνο και εντάχθηκε στο Βρετανικό Κομμουνιστικό Κόμμα, από το οποίο δεν έφυγε μετά το 1956 και τη σοβιετική εισβολή στην Ουγγαρία, πήρε όμως τις αποστάσεις του, όπως έλεγε, «επειδή παρέμεινα συναισθηματικά δεμένος με την υπόσχεση για μια καλύτερη ζωή που είχαμε δώσει σε εκείνη την πορεία στους δρόμους του Βερολίνου, τις τελευταίες μέρες πριν από το Γ΄ Ράιχ»…
 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s